|
Bronią
wywodzącą się prawdopodobnie od miecza, ale wyraźnie
przystosowaną do przebijania zbroi płytowej, a także bardzo groźną
dla wojownika okrytego kolczugą, był koncerz. Koncerzem nie można
zadawać cięć, lecz tylko pchnięcia. Mają one długą i sztywną
głownię w przekroju kwadratową lub romboidalną. Rękojeść
nie odbiega kształtem ani konstrukcją od mieczowej
Niestety
niewiele wiemy o roli koncerza w średniowiecznej Polsce. Z naszych
ziem znamy tylko jeden zabytek odkryty w okolicy Kalisza, datowany
na XIV w. Długość jego wąskiej i kwadratowej w przekroju głowni
wynosi nieco ponad 90 cm . Jelec jest prosty, a głowica dyskoidalna
Dość istotną rolę w uzbrojeniu
polskich wojowników średniowiecznych odgrywał puginał. Pod tą
nazwą kryje się rozmaita krótka broń biała, przeznaczona do
zadawania pchnięć. Wśród puginałów wyróżniamy dwie grupy: noże
bojowe o głowni jednosiecznej oraz sztylety z głownią obusieczną.
Puginały były bronią wszystkich stanów i grup społecznych. W
wiekach XIII-XV stały się nieodzownym składnikiem uzbrojenia
rycerskiego. Noszono je obok miecza, zawieszano z prawej strony
pasa, a w drugiej połowie XIV w. mocowano na łańcuszku
przytwierdzonym do napierśnika zbroi. Puginał ułatwiał
dobicie powalonego
przeciwnika i dlatego w XIV w. zaczęto nazywać go
"misericordia" - miłosierdzie.

Kord z Czerska, woj. Warszawa, późne średniowiecze;
2. Tasak z miejscowości nieznanej, , późne średniowiecze; 3.
Kord z Dąbrówna, woj. Olsztyn, XV w.; 4. Nóż bojowy z Pułtuska,
woj. Ciechanów, pierwsza połowa XIV w.; 5. Sztylet z Orzeszyna,
woj. Radom, druga połowa XIV w.; 7. Nóż bojowy z Bronek, woj. Piła,
XIV w.; 8. Sztylet z Jarosławia, woj. Przemyśl, XV w. (za M.
Lewandowskim
Noże
bojowe trudno
wydzielić spośród okazów codziennego użytku. Za przeznaczone
do walki uważa się noże o głowni długości 15-40 cm, przy
czym głownia i trzpień rękojeści winny być wykute z jednego kęsa
metalu. Wśród zabytków odkrytych w Polsce można wyróżnić dwa
typy noży bojowych, które M. Lewandowski oznaczył jako grupy A i
B. Do grupy A należą okazy o wąskich głowniach, w przekroju wydłużenie
trójkątnych, z trzpieniem bez otworów i symetryczną rękojeścią
rozmaitego kształtu. Typowa jest tzw. rękojeść nerkowa, której
nazwa pochodzi od charakterystycznie uformowanego jelca - np. okaz
z Pułtuska, woj. Ciechanów, z XIV w. (tabl. 4). Spotykamy
także rękojeści tarczowe, w których jelec i głowica mają
kształt ośmiokątnych tarczek - np. nóż z Muzeum Narodowego we
Wrocławiu, z XV w. (tabl. 5). Do grupy B zaliczane są okazy o
szerokiej asymetrycznej głowni, przypominającej głownię zwykłego
noża. Ponieważ trzpień ma częstokroć otwory na nity, wolno sądzić,
że ich oprawy były bez jelca i głowicy - np. okaz wykopany we
Wronkach, woj. Piła, pochodzący z początku XV w. (tabl. 7)
Sztylety
mają obosieczną, symetryczną głownię i symetryczną rękojeść.
Pojawiły się w Polsce w późnym średniowieczu. Lewandowski
podzielił je na typy I-VIII oraz dodatkowo na grupy S1 i S2.
Najbardziej typowe, także w Europie Zachodniej, są basilardy - z
masywną głownią o wydatnym sztychu i głowicą tworzącą wraz z
jelcem i trzpieniem rękojeści jednorodną całość, np. sztylet z
Orzeszyna, woj. Radom, datowany na XIV w. . Inny przykład
to zabytek z Jarosławia, woj. Przemyśl, w kształcie miecza (8)
Obok
puginałów rycerskich istniały także egzemplarze służące
wojownikom plebejskim, a także na co dzień pełniące rolę
uniwersalnego, podręcznego narzędzia. Należały do nich okazy w
kształcie dużych noży, nadające się do cięcia i krojenia.
Ikonografia świadczy, że puginały noszono także przy stroju cywilnym.
|