Lufy najstarszych egzemplarzy odlewano z brązu bądź wykuwano z blachy żelaznej zgrzewając lub skuwając miejsca złączenia. Następnie osadzano je na drewnianym łożu

Najstarsze hakownice mają lufę długości 25-30 cm z otworem zapałowym na wierzchu komory prochowej, osadzoną na prostym drewnianym łożu. Aby przeciwdziałać odrzutowi, zaopatry­wano lufę w hak, od którego pochodzi nazwa broni. W chwili strzału opierano ją o stałą podstawę. Hakownice były ciężkie, obsługiwane przez dwu ludzi, z których jeden celował, drugi odpalał, wkładając do otworu zapałowego rozżarzony drut lub lont. Z hakownic lekkich strzelano trzymając łoże pod pachą lub kładąc na ramieniu. Pod koniec XV w. pojawiły się okazy z nieco nachyloną kolbą i prostym zamkiem lontowym. Ich długość sięgała ok. 1 m, kaliber 20-25 mm

Rusznica,  zwana także piszczałem,  miała mniejszy kaliber i lufę przedłużoną tuleją z osadzonym w niej drewnianym trzonem. Na przełomie XIV i XV w.  otwór zapałowy umieszczano z boku lufy, a także zastosowano prosty kurek w postaci haczykowatego żelaznego pręta z zatkniętym weń rozpalonym węgielkiem lub lontem czy rozgrzanym kawałkiem żelaza. Produko­wano także lekkie rusznice z zamkiem lontowym umożliwiającym trzymanie broni w obu rękach, co znakomicie poprawiało celność broni. Strzelanie z hakownic i rusznic było w XIV i XV w. dość uciążliwe, gdyż wymagało wielu czynności przygotowawczych.

Ręczną broń palną sporządzali ludwisarze, brązownicy i miedziennicy, a także puszkarze produkujący również działa. Wyrobem łóż trudnili się szyftarze, a kuł metalowych - kowale i ludwisarze. Strzelano też pociskami z wypalonej gliny a także szklanymi. Prochu dostarczali puszkarze. Zawierał on więcej saletry i mniej siarki i węgla niźli proch artyleryjski.

Autentycznych egzemplarzy ręcznej broni palnej nie  ma w Polsce wiele  Z XV w. pochodzą trzy hakownice z Biecza, woj. Tarnów, odlane z brązu. Ze względu na wymiary - dłu­gość luf: 247 cm, 226 cm i 157 cm i znaczny ciężar, sądzić trzeba, że obsługiwało je dwu ludzi

Informacje źródeł pisanych pozwalają wnioskować, że ręczna broń palna znana była w Polsce co najmniej od końca XIV w. Przechowywano ją także w arsenałach miejskich. Od schyłku XV w. odgrywała rosnącą rolę w piechocie. W jeździe natomiast, ze względu na praktyczną niemożność użycia jej z konia, nie przyjęła się w średniowieczu zupełnie.